-ಮೇಟಿ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ

‘ಕುಹೂ’ – ರೈಲಿನ ರೂಪಕದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಕಥನ, ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಹಿಂಸೆಯ ತಲ್ಲಣಗಳು

ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ರಂಗತರಂಗ ನಾಟಕೋತ್ಸವದ ಭಾಗವಾಗಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾದ ಕುವೆಂಪು ರಂಗಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡ ‘ಕುಹೂ’ ನಾಟಕವು ಪ್ರಸ್ತುತ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ಧೀಮಂತ, ಜ್ವಲಂತ ಮತ್ತು ತಲ್ಲಣಗೊಳಿಸುವ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ಕೇರಳದ ಮಲ್ಲಪುರಂನ ‘ಲಿಟಲ್ ಅರ್ಥ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಥಿಯೇಟರ್’ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಂಗಕರ್ಮಿ ಅರುಣ್ ಲಾಲ್ ಅವರ ನಿರ್ದೇಶನದಲ್ಲಿ, ‘ನಿರ್ದಿಗಂತ’ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಮೂಡಿಬಂದ ಈ ನಾಟಕವು, ಕೇವಲ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಥಾವಸ್ತುವಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ ‘ರೈಲು’ ಎಂಬ ಮಹಾನ್ ಸಂವೇದನೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಇಡೀ ದೇಶದ ಇತಿಹಾಸ, ಸಮಕಾಲೀನ ರಾಜಕಾರಣ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯಗಳ ಕರಾಳ ಮಗ್ಗುಲುಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತದೆ. ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಕತ್ತಲೆಯ ಮುಸುಕಿನಲ್ಲಿ ‘MNPR’ ಎಂದು ಬರೆಯಲಾದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯ ಸುತ್ತ ನಲುಗುತ್ತಿರುವ ಅಸಹಾಯಕ ದೇಹಗಳು ಇಡೀ ನಾಟಕದ ತೀವ್ರತೆ, ಆಧುನಿಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟುಗಳು ಮತ್ತು ಆಳಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಮಾತುಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದೇಹದ ಭಾಷೆ, ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ಚಲನೆಗಳು ಮತ್ತು ಸನ್ನಿವೇಶಗಳ ಮೂಲಕ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ದಾಟಿಸುವ ಈ ಶಾರೀರಿಕ ರಂಗಭೂಮಿ (Physical Theatre) ಪ್ರಯೋಗವು, ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದ ವಿವಿಧ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತ ದೇಶದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟುಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ಬೆಸೆಯುತ್ತಾ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

ರೈಲು ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಿತ್ಯಂತರಗಳ ಕಥನ: ವಸಾಹತುಶಾಹಿಯಿಂದ ಆಧುನಿಕತೆಯವರೆಗೆ

ರೈಲು ಭಾರತೀಯ ಜೀವನದೊಂದಿಗೆ ಹಾಸುಹೊಕ್ಕಾಗಿರುವ ಒಂದು ತೀವ್ರ ಸಂವೇದನೆಯಾಗಿದ್ದು, ನಾಟಕವು ಇದನ್ನು ಕೇವಲ ಒಂದು ಸಾರಿಗೆ ಸಾಧನವಾಗಿ ನೋಡದೆ, ದೇಶದ ಏಳಿಗೆ, ದಾಸ್ಯ ಮತ್ತು ದುರಂತಗಳ ಜ್ವಲಂತ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಮುದಾಯಗಳ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಟ್ರಂಕ್ ಬಹುರೂಪಿ ರೂಪಕವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಟ್ರಂಕ್ ಹಿಡಿದು ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ (ರೈಲು /ಬಸ್ಸು) ಹೊರಡುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ರೂಢಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ರಂಗರೂಪದ ಅನನ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಕನ್ನಡ ರಂಗಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ರೂಪಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು ಅತ್ಯಂತ ಅಪರೂಪದ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿದೆ. ರೈಲು ಪ್ರಯಾಣ ಮತ್ತು ಟ್ರಂಕ್ ಕನೆಕ್ಟ್ ಆಗುವ ಈ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಮುರಿದು, ಅದೇ ಟ್ರಂಕ್ ಅನ್ನು ರೂಪಕವಾಗಿಯೂ, ಪರಿಕರವಾಗಿಯೂ ಮತ್ತು ವಾದ್ಯವಾಗಿಯೂ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅರುಣ್ ಲಾಲ್ ಈ ಅದ್ಭುತ ಕಥಾನಕವನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಇದರ ಹಿಂದೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ರಿಸರ್ಚ್ ಇದ್ದು, ರೈಲಿನ ಬೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿ ತುಂಬಿ ಕಳಿಸುವ ಜಾಣತನವಿದೆ; ಪ್ರಯಾಣ ಮುಂದುವರಿದಂತೆ ನಾವು ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೂ ವರ್ತಮಾನಕ್ಕೂ ನಡುವೆ ಜೀಕುತ್ತಾ ಘಟನೆಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುತ್ತೇವೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲೇ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವೊಂದರ ಸಂಗೀತಗಾರರ ತಾಳ ಮದ್ದಳೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಸ್ಥಾಪಿಸುವ ವಾದ್ಯವಾಗುವುದರೊಂದಿಗೆ ‘ಟ್ರಂಕ್’ ರಂಗಪ್ರವೇಶ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಆ ಮೂಲಕವೇ ಮೊದಲ ದೃಶ್ಯದಲ್ಲೇ ಮುರಿದು ಕಟ್ಟುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಒಂದುಮುಕ್ಕಾಲು ಗಂಟೆಯೂ ವಿವಿಧ ವಾದ್ಯಗಳ ಮತ್ತು ವಿನ್ಯಾಸಗಳ ಭಾಗವಾಗುತ್ತಾ ಈ ‘ಬಹುರೂಪಿ’ ಟ್ರಂಕಿನದ್ದೇ ಕಾರುಬಾರು ನಡೆದು, ಮೊದಮೊದಲು ರೈಲು ಪ್ರಯಾಣದ ವಿನೋದಪೂರ್ಣ ಘಟನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನಗೆಯುಕ್ಕಿಸುತ್ತಾ ಶುರುವಾಗುವ ಪ್ರಯಾಣವು ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಹಾಗೆ ಗಂಭೀರ ಸ್ವರೂಪ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಭಾವಯಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತಕ್ಕೆ ರೈಲು ಬಂದಿದ್ದು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ; ದೇಶದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಲೂಟಿ ಮಾಡಲು, ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಂದರುಗಳಿಗೆ ಸಾಗಿಸಲು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಸೈನಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತಮಗೆ ಬೇಕಾದೆಡೆ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಅವರು ಹಳಿಗಳನ್ನು ಹಾಸಿದರು. ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬರುವ ರೈಲಿನ ಭೀಕರ ಧ್ವನಿ, ಇಂಜಿನ್ನಿನ ಆಕ್ರಂದನ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಚೌಕಟ್ಟುಗಳು ಈ ವಸಾಹತುಶಾಹಿಯ ದಾಸ್ಯದ ಸಂಕೋಲೆಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಇಂದಿನ ನವ-ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಧೋರಣೆಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ಹಳಿಗಳ ಮೇಲೆ ಓಡುವ ಚಕ್ರಗಳ ಸದ್ದು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಸದ್ದಲ್ಲ, ಅದು ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಿದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಟ್ಟಹಾಸವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೈಲು ಆಧುನಿಕತೆ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಪ್ರಗತಿಯ ಸಂಕೇತ ಹೌದಾದರೂ, ಈ ಆಧುನಿಕತೆ ಸಮಾಜದ ಕಟ್ಟಕಡೆಯ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿತೇ ಎಂಬ ಗಂಭೀರ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಾಟಕ ಎತ್ತುತ್ತದೆ. ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೇಗದ ಬದುಕಿನ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯ ಕೆಳಗೆ ನಲುಗುವ ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ಥಿತಿ, ಆಧುನಿಕತೆಯು ತಂದೊಡ್ಡಿದ ಯಾಂತ್ರಿಕ ಬದುಕನ್ನು, ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಕಳೆದುಹೋದ ಮನುಷ್ಯತ್ವವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ನಾಟಕದ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದ ಚೇತೋಹಾರಿ ದೃಶ್ಯವೊಂದರಲ್ಲಿ ಹುಡುಗಿಯೊಬ್ಬಳನ್ನು ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣದ ರೂಪಕವಾಗಿಸಿರುವುದು ಅಪೂರ್ವವಾಗಿದ್ದು, ಸ್ನೇಹ, ಪ್ರೀತಿ, ಕಾಳಜಿಗಳ ಒಟ್ಟೂ ಮೊತ್ತವಾಗಿರುವ ಆಕೆ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಯುವಕನೊಬ್ಬ ‘ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದಿದ್ದಕ್ಕೆ ‘ನಾನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಬರುವ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎನ್ನುವಾಗ ಅದ್ಭುತವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪಥೇರ್ ಪಾಂಚಾಲಿ’ ದೃಶ್ಯದ ವಿನ್ಯಾಸವಂತೂ ಬಹುಮಾಧ್ಯಮದ ನೆರವಿನೊಂದಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಟ್ಟದ ಸುಂದರ ಕಾವ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಸಿನಿಮಾದ ದೃಶ್ಯ, ತೂರಾಡುವ ತೆನೆಗಳು, ಕಬ್ಬು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಆಡುತ್ತಿರುವ ಹುಡುಗ-ಹುಡುಗಿ ಹಾಗೂ ಸಮಾನಾಂತರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಮಕ್ಕಳ ಚಲನೆಗಳು ಮತ್ತು ತೀವ್ರ ಭಾವಗಳು ಅದ್ಭುತ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತವೆ; ಈ ದೃಶ್ಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ರೈಲು ಕರಾಳ ಕಾಲೋನಿಯಲ್ ದಿನಗಳ ಬರುವಿಕೆಯ ಸೂಚನೆಯೂ ಆಗಿದೆ. ದೇಶದ ಮೂಲೆ ಮೂಲೆಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಕಿಚ್ಚನ್ನು ಹರಡಲು ಹೋರಾಟಗಾರರು ರೈಲನ್ನೇ ಬಳಸಿಕೊಂಡ ಇತಿಹಾಸದ ನಡುವೆಯೇ, ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರನ್ನು ಕೇವಲ ಅವರ ಚರ್ಮದ ಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ಜನಾಂಗದ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ರೈಲಿನ ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಬೋಗಿಯಿಂದ ಹೊರಕ್ಕೆ ದಬ್ಬಿದ ಕರಾಳ ಘಟನೆ ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನ ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನೇ ಬದಲಿಸಿತು. ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಶಾಹಿಯು ಸತ್ಯ, ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಘನತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವವರನ್ನು ಹೇಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಇತಿಹಾಸದ ಚೌಕಟ್ಟಿನಿಂದ ಹೊರದಬ್ಬುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಈ ಘಟನೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಮಾರ್ಮಿಕ ರೂಪಕವಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದಿದೆ. ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದ ರೈಲು ಯಾತ್ರೆ, ಮೂರನೇ ದರ್ಜೆಯ ಕಥೆ, ಉಪ್ಪಿನ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಮತ್ತು ರೈಲಿನ ಮೂರನೆಯ ದರ್ಜೆಯಲ್ಲೇ ಕೂತು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ ಸಂಘಟಿಸಿದ ಮಹಾತ್ಮನ ಗಾಥೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಒಂದು ಚೋದ್ಯವಿದೆ; ದೇಶವನ್ನು ಕೈಗೊಪ್ಪಿಸುವ ದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷನೊಬ್ಬ ಟ್ರಂಕು ಹಿಡಿದು ಬರುವಾಗ, ಆ ಟ್ರಂಕ್ ನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವವನು ‘ಪಥೇರ್ ಪಾಂಚಾಲಿ’ಯಲ್ಲಿ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತಿದ್ದ ಹುಡುಗನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆ ಮೂಲಕ ಹೊಲದ ನಡುವೆ ರೈಲಿನ ಆಗಮನದ ಮೂಲಕ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಗಮನವನ್ನು ಕಂಡ ಹುಡುಗನೇ ಅವರ ನಿರ್ಗಮನಕ್ಕೂ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, 1947ರ ದೇಶ ವಿಭಜನೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ತ ಇತ್ತ ಹೆಣಗಳ ರಾಶಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಕಸಿದುಕೊಂಡ ಬದುಕನ್ನು ಹೊತ್ತು ತಂದ ‘ನಿರಾಶ್ರಿತರ ರೈಲುಗಳು’ ಭಾರತೀಯರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಮಾಯದ ಗಾಯವಾಗಿದ್ದು, ರಂಗದ ಮೇಲಿನ ಪಾತ್ರಗಳ ಹತಾಶೆ, ಆರ್ತನಾದ ಮತ್ತು ಒಂಟಿತನವು ಗಡಿ ದಾಟುವಾಗ ಜನ ಅನುಭವಿಸಿದ ನರಕಯಾತನೆಯನ್ನು, ಗಡಿರೇಖೆಗಳು ತಂದೊಡ್ಡುವ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಗಂಟಿಕ್ಕುವಂತೆ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಣಿಪುರ, ಗೊದ್ರಾ ಮತ್ತು ಬಂಗಾಳ: ಸಮಕಾಲೀನ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟುಗಳ ತೀಕ್ಷ್ಣ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ

ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಎದ್ದು ಕಾಣುವ ‘MNPR’ ಎಂಬ ಸಾಂಕೇತಿಕ ಅಕ್ಷರಗಳು ಕೇವಲ ಇತಿಹಾಸದ ಪುಟಗಳಲ್ಲ, ಅವು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜನಾಂಗೀಯ, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಕೆದಕುತ್ತವೆ. ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ಮುಖ್ಯಭೂಮಿಯ ರೈಲು ಸಂಪರ್ಕ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಥನದಿಂದ ದೂರ ಉಳಿದಿದ್ದ ಈಶಾನ್ಯ ಭಾರತದ ಮಣಿಪುರವು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಎದುರಿಸಿದ ಭೀಕರ ಜನಾಂಗೀಯ ಸಂಘರ್ಷ, ಹಿಂಸಾಚಾರ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ತಲ್ಲಣಗಳಿಗೆ ಈ ನಾಟಕ ಕನ್ನಡಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ. ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯ ಸುತ್ತ ಬಿದ್ದಿರುವ ದೇಹಗಳು ಮಣಿಪುರದ ಹಿಂಸಾಚಾರದಲ್ಲಿ ತತ್ತರಿಸಿದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮುದಾಯಗಳ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ಧ್ವನಿಸುತ್ತವೆ; ಇಲ್ಲಿ ‘ಕುಹೂ’ ಎನ್ನುವ ಕೂಗು ಕೇವಲ ಹಳಿಯ ಮೇಲಿನ ಧ್ವನಿಯಾಗದೆ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಕ್ಕಾಗಿನ ಆಕ್ರಂದನವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮುಚ್ಚಳ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಿದ್ದ ಒಂದು ಟ್ರಂಕಿನೊಳಗೆ ಅಂಗಾತ ಬಿದ್ದಿರುವ ಒಂದು ದೇಹ, ಒಂದು ಸ್ಪಾಟ್ ಲೈಟ್ ಮತ್ತು ಜೊತೆಗೆ ‘Your attention please’ ಎನ್ನುವ ನಿಲ್ದಾಣದ ಸೂಚನೆಯ ಇಷ್ಟೇ ದೃಶ್ಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಿಕ್ಕೆ ಸಾಕಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, 2002ರ ಗೊದ್ರಾ ರೈಲು ದುರಂತವು ರೈಲನ್ನು ಕೇವಲ ಸಾರಿಗೆಯಾಗಿ ಉಳಿಸದೆ ಕೋಮು ಹಿಂಸಾಚಾರದ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ವಿಭಜನೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೂರ ಸಂಕೇತವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತು. ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ರೈಲಿನ ಒಳಗೆ ಬೇಯುವ ಮನುಷ್ಯರು ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುವ ದ್ವೇಷದ ಕಿಚ್ಚು ಇಡೀ ಸಮಾಜವನ್ನು ಹೇಗೆ ಭಸ್ಮ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾಟಕದ ಕತ್ತಲೆ ಹಾಗೂ ಕೆಂಪು ಬೆಳಕಿನ ಸಂಯೋಜನೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ತಲುಪಿಸುತ್ತವೆ; ಇದು ಇಂದಿನ ಧ್ರುವೀಕೃತ ರಾಜಕಾರಣಕ್ಕೆ ಹಿಡಿದ ಕನ್ನಡಿಯಾಗಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ, ವಿಭಜನೆ, ವಲಸೆ, ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ತವರೂರಾದ ಬಂಗಾಳದ ಇತಿಹಾಸವು ಈ ನಾಟಕಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ವೈಚಾರಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಿಂದ ಲಕ್ಷಾಂತರ ನಿರಾಶ್ರಿತರನ್ನು ಹೊತ್ತು ತಂದ ರೈಲುಗಳು ಬಂಗಾಳದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಇಳಿಸಿದ ಹಸಿವು, ಸಾವು ಮತ್ತು ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಹೋರಾಟ ಇಲ್ಲಿ ಮರುಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿದ್ದು, ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಧ್ವನಿ ಎತ್ತುವ ಬಂಗಾಳಿ ರಾಜಕೀಯ ರಂಗಭೂಮಿಯ (Political Theatre) ಪ್ರಗತಿಪರ ಪ್ರಭಾವವೂ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇನ್ನು ‘ದೆವ್ವದ ಸ್ಟೇಷನ್’ ಎಂದೇ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ‘ಬಾಗುನ್ ಕೋದರ್’ ನಿಲ್ದಾಣದ ದೃಶ್ಯವು ನಾಟಕೀಯತೆಯ ಉತ್ತುಂಗವಾಗಿದ್ದು, ಭೂತ ಚೇಷ್ಟೆಯ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ನಲವತ್ತೆರಡು ವರ್ಷ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಈ ಮೂಢನಂಬಿಕೆಯ ದ್ಯೋತಕವಾದ ನಿಲ್ದಾಣದ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಕರು ಅಷ್ಟೇ ವ್ಯಂಗ್ಯದ ಧಾಟಿಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ‘ಈ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ರೈಲುಗಳು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ’ ಎನ್ನುವ ಸೂಚನೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆಯುವ ‘ದಿಮಾಪುರ್’ ಸ್ಟೇಷನ್ ಕಥೆಯಂತೂ ಎರಡನೆಯ ವಿಶ್ವ ಯುದ್ಧದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಹೆಣಗಳನ್ನು ಕಂಡ ಹೃದಯ ಕಲಕುವಂಥದ್ದಾಗಿದ್ದು, ನಿಧಾನ ಗತಿಯಲ್ಲಿ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಮೂಲಕ, ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಡೆದಾಡುವ ಸೈನಿಕರು, ಟ್ರಂಕ್ ಜೊತೆಗೇ wreath ಹಿಡಿದು ಓಡಾಡುವ ಯೋಧರು, ಶವಪೆಟ್ಟಿಗಳಾಗಿ ಸಾಲು ಸಾಲಾಗಿ ಬರುವ ಟ್ರಂಕುಗಳು ಮತ್ತು ಆಕ್ರಂದನದೊಂದಿಗೆ ಅರುಣ್ ಲಾಲ್ ನಿಜ ನೋವಿನ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸಿ ಇಡೀ ಸಭೆ ಮೌನವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮಧ್ಯೆ ಬರುವ ‘ಚೌಕಿದಾರ್’ ಮತ್ತು ‘ಚೋರ್’ಗಳು ಹಾಗೂ ಚೌಕಿದಾರ್ ನ ಬೀಗದಕೈ ದೃಶ್ಯಗಳು ವರ್ತಮಾನದ ತೀಕ್ಷ್ಣ ವಿಡಂಬನೆಯಾಗಿವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನೋವಿನ ನೆನಪನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಿರುವ ಭಾರತ ವಿಭಜನೆಯ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಬಹುಮಾಧ್ಯಮದ ನೆರವಿನೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಗೆಳತಿಯರಿಬ್ಬರ ಅಗಲುವಿಕೆಯ ನೃತ್ಯವಿನ್ಯಾಸದೊಂದಿಗೆ ಕಟ್ಟಲಾಗಿದ್ದು, ಟ್ರಂಕ್‌ಗಳನ್ನು ಪೇರಿಸಿಕೊಂಡು ಆಚೀಚೆ ತಳ್ಳುತ್ತಾ ಓಡಾಡುವ ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಬಳಸಿದ ತೀವ್ರ ಸ್ವರದ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತೆ ಆ ನೋವಿನ ದಿನಗಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.

ಅಧಿಕಾರ, ಅಧೀನತೆ, ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಲೈಂಗಿಕತೆಯ ಕರಾಳ ಮಗ್ಗುಲುಗಳು: ಶಾರೀರಿಕ ರಾಜಕಾರಣ

ನಾಟಕವು ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸದಾಚೆಗೆ ಸಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನ ಆಂತರಿಕ ಕ್ರೌರ್ಯ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಶೋಷಣೆಯ ಆಳವಾದ ಮಗ್ಗುಲುಗಳಾದ ಅಧಿಕಾರ, ಅಧೀನತೆ, ಹಿಂಸೆ ಹಾಗೂ ಲೈಂಗಿಕತೆಯ ಕಥನಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಧೀಮಂತವಾಗಿ ಬೆಸೆಯುತ್ತದೆ. ಇಡೀ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ‘ಅಧಿಕಾರ ಶಾಹಿ’ಯ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿದ್ದು, ರಂಗಸಜ್ಜಿಕೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಕಬ್ಬಿಣದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯೇ ಈ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಆ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯ ಕೆಳಗೆ ಬಾಗಿದ, ಹರಿದುಹೋದ ದೇಹಗಳು ‘ಅಧೀನತೆ’ಯನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ; ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತರು ದುರ್ಬಲರನ್ನು ತಮ್ಮ ಕಾಲಿನ ಕೆಳಗೆ ಹೇಗೆ ಹತ್ತಿಕ್ಕುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ಸಾಂಕೇತಿಕವಾಗಿ ದೃಶ್ಯೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ರಕ್ತಪಾತದ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸದೆ, ಕಲಾವಿದರ ಕಿರುಚಾಟ, ಉಸಿರುಗಟ್ಟುವಿಕೆ, ಶಾರೀರಿಕ ದಂಡನೆ ಮತ್ತು ದೇಹದ ತೀವ್ರವಾದ ಮಡಿಕೆಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಣಿಪುರ ಅಥವಾ ವಿಭಜನೆಯ ಸನ್ನಿವೇಶದ ಹಿಂಸೆ ಕೇವಲ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ಅದು ಅಧಿಕಾರದ ಆಟದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು ಎಂಬುದನ್ನು ನಾಟಕ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಜನಾಂಗೀಯ ಸಂಘರ್ಷ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರದ ಆಟಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಮಹಿಳೆಯರ ದೇಹ ಮತ್ತು ಲೈಂಗಿಕತೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕುವ ಮತ್ತು ಅವರ ಸ್ವಾಭಿಮಾನವನ್ನು ಮುರಿಯುವ ಯುದ್ಧದ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನಾಗಿ (Weapon of War) ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಮಣಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮಹಿಳೆಯರ ಮೇಲಿನ ಕ್ರೂರ ದೌರ್ಜನ್ಯಗಳೇ ಸಾಕ್ಷಿ. ಅಸಹಾಯಕತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ದೇಹಗಳು ಘನತೆಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ, ನಗ್ನಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬಲಿಪಶುಗಳ ಸಂಕೇತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ದೇಹದ ಮೇಲಿನ ಆಕ್ರಮಣವೇ ಅಧಿಕಾರದ ಪರಮಾವಧಿ ಮತ್ತು ಕ್ರೌರ್ಯದ ಅಂತಿಮ ರೂಪ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ರಂಗಪ್ರಯೋಗವು ಅತ್ಯಂತ ನಡುಕ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ದೃಶ್ಯೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಟ ನಟಿಯರ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಲೇಬೇಕು; ಅವರು ಅಸಾಧ್ಯ ಕಸುವು ತುಂಬಿಕೊಂಡ ಜೀವಗಳಾಗಿದ್ದು, ಕೊನೆಯ ತನಕವೂ ಅದೇ ಕಸುವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು, ಹಾರುತ್ತಾ, ಹಾಡುತ್ತಾ, ಟ್ರಂಕ್ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಾ ಅಷ್ಟೇ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಅಭಿನಯ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.

ರಂಗಪ್ರಯೋಗದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಘಟಕಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ

ನಾಟಕದ ಯಶಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅದರ ರಂಗತಂತ್ರಗಳ ಪಾತ್ರ ಹಿರಿದಾಗಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ಅರಿಯಲು ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿವರಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದು ಅತಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ, ರಂಗವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ (Set Design) ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ‘MNPR’ ಕಬ್ಬಿಣದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಅಧಿಕಾರಶಾಹಿ ಮತ್ತು ಅಸ್ವಸ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬಲಿಷ್ಠ ರೂಪಕವಾಗಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ಶಾರೀರಿಕ ಅಭಿನಯವು (Physical Theatre) ಮಾತುಗಳ ಮಿತಿಯನ್ನು ಮೀರಿ ಕಲಾವಿದರ ಶಾರೀರಿಕ ಮಡಿಕೆಗಳು ಹಾಗೂ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ಚಲನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಇಡೀ ಇತಿಹಾಸದ ತಲ್ಲಣವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ದಾಟಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದೆ. ಮೂರನೆಯದಾಗಿ, ಬೆಳಕು ಮತ್ತು ಧ್ವನಿ (Lights & Sound) ಸಂಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾದ ಕಡು ಕತ್ತಲೆ ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಬೆಳಕು, ಅದರೊಂದಿಗೆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಬಂದ ಇಂಜಿನ್ನಿನ ತೀವ್ರ ಆರ್ತನಾದವು ಇಡೀ ರಂಗಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಭಯ, ಆತಂಕ ಮತ್ತು ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಪೂರಕವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದೆ.

ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಸ್ತುತತೆ: ಇಂದಿನ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಕನ್ನಡಿ

ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ‘ಕುಹೂ’ ಎನ್ನುವ ಕೂಗು ಕೇವಲ ರೈಲಿನ ಸೀಟಿಯಲ್ಲ; ಅದು ಇತಿಹಾಸದ ವಿವಿಧ ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಅನುಭವಿಸಿದ ನೋವು, ದಾಸ್ಯ, ಕಂಡ ಕನಸುಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಕಾಲೀನ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ನಾವಿಂದು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ದುರಂತಗಳ ಆಕ್ರಂದನವಾಗಿದೆ. ಇತಿಹಾಸವು ಹೇಗೆ ವರ್ತಮಾನವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಾವು ಇತಿಹಾಸದ ತಪ್ಪುಗಳಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಕಲಿತಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ನಾಟಕ ಅತ್ಯಂತ ಕಟುವಾಗಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂಥ ಪಯಣದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮನ್ನು ತಮ್ಮ ಜೊತೆಗೇ ಒಯ್ಯುವ ಇಂಥ ‘ಬೋಗಿ’ಗಳಿಗೂ, ಅವುಗಳಿಗೆ ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಕೊಂಡು ಹೋದ ‘ಎಂಜಿನ್’ ಅರುಣ್ ಲಾಲ್ ರಿಗೂ, ಪಯಣಕ್ಕೆ ‘ಹಳಿ’ಯಾದ ‘ನಿರ್ದಿಗಂತ’ಕ್ಕೂ, ಪಯಣ ಹೊರಟ ‘ಸ್ಟೇಷನ್’ ‘Little earth school of theatre’ಗೂ ಅಭಿನಂದನೆಗಳು ಸಲ್ಲಬೇಕು. ಹೊರರಾಜ್ಯದ ಪ್ರತಿಭೆಗಳನ್ನು ತಂದು ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಜನತೆಗೆ ಇಂತಹ ಸೌಂದರ್ಯಾತ್ಮಕ, ವೈಚಾರಿಕ ಹಾಗೂ ಕಟು ಸತ್ಯಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ನಾಟಕವನ್ನು ಉಣಬಡಿಸಿದ ‘ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ರಂಗತರಂಗ’ ತಂಡದ ಪ್ರಯತ್ನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ. ಮಾತು ಮತ್ತು ಸರಳ ಕಥೆಗಿಂತ ರಂಗದ ಮೇಲಿನ ತೀವ್ರವಾದ ‘ಅನುಭವ’ಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ನೀಡುವ, ಪ್ರಸ್ತುತ ರಾಜಕೀಯ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸುವ ಪ್ರತಿ ರಂಗಪ್ರೇಮಿಯೂ ಮಿಸ್ ಮಾಡಲೇಬಾರದ, ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೇಬೇಕಾದ ಒಂದು ಅದ್ಭುತ ಕಲಾತ್ಮಕ ಮಾಸ್ಟರ್‌ಪೀಸ್ ಈ ನಾಟಕವಾಗಿದ್ದು, ರೈಲಿನ ಕುರಿತ ಚಂದದ ಹಾಡುಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಬೋನಸ್ ಆಗಿ ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಶಹಾಬ್ಬಾಸ್ ಅರುಣ್ ಲಾಲ್, ಲಿಟಲ್ ಥಿಯೇಟರ್ ಮತ್ತು ನಿರ್ದಿಗಂತ ತಂಡಕ್ಕೆ ಅಭಿನಂದನೆಗಳು.